Felietony-wywiady

WITAM PAŃSTWA NA MOJEJ STRONIE AUTORSKIEJ

PIOTR JAROSZYŃSKI

"Sic vive cum hominibus, tamquam deus videat; sic loquere cum deo, tamquam homines audiat" Seneka

Powrót religii do polskich szkół został uwikłany w tak ostre spory ideologiczne – a widać to dokładnie z perspektywy czasu – że odciągnął uwagę od spraw merytorycznych. A dotyczy to obu stron: zarówno Kościoła, jak i jego przeciwników, poczynając od komunistów a kończąc na wolnomyślicielach. Ministerstwo Edukacji w celu załagodzenia konfliktu poszło na kompromis i obok religii wprowadziło do programu nauczania etykę dla tych, których religia nie interesuje. W ten sposób, zdawać by się mogło, problem został rozwiązany.

Tymczasem, o ile było wiadomo, o jaką religię chodzi, o tyle status etyki do dziś wygląda dość kuriozalnie. Tak się bowiem dziwnie składa, że ważnym elementem religii katolickiej jest etyka i to nie etyka wyznaniowa, plemienna, narodowa czy klasowa, ale ogólnoludzka. Chrześcijaństwo bowiem zasymilowało etykę wypracowaną w kulturze greckiej i rzymskiej, poszerzając jej horyzonty o wiedzę nadprzyrodzoną i objawioną. A jak porządek nadprzyrodzony nie przekreśla porządku natury, tak i wiara dopełnia poznanie rozumowe. Wprowadzenie więc etyki zamiast religii ustawia nie tylko samą etykę, ale i religię w dość dziwnej opozycji: albo etyka, albo religia. A więc albo etyka bez religii, albo religia bez etyki. Jedno i drugie jest nieporozumieniem. Etyka bowiem nie jest obojętna na religię, tak jak i z religią związana jest etyka.

W pierwszym przypadku każdy zdaje sobie sprawę, że sprawiedliwość należy do porządku moralnego. A czym jest sprawiedliwość? „Cuique suum”, oddać to, co komuś się należy. Na mocy sprawiedliwości zobowiązani jesteśmy spłacić zaciągnięty dług, odwdzięczyć się za oddaną nam przysługę, szanować rodziców. A właśnie religia jest częścią sprawiedliwości, jesteśmy bowiem dłużnikami Boga za to, że nas stworzył. Nikt z nas przecież nie istnieje dzięki samemu sobie. Religia, jako cześć oddawana Bogu – to wymóg sprawiedliwości. Z kolei w drugim przypadku, a więc w religii Bóg pojawia się nie tylko jako sprawca naszego istnienia, ale również jako ostateczny cel. Po to zaś, aby cel ten osiągnąć, człowiek musi w odpowiedni sposób postępować. A właśnie etyka dotyczy sposobu naszego postępowania, stąd etyka jest częścią religii.

Jednym słowem, między etyką i religią nie tylko nie ma opozycji, ale obie te dziedziny się uzupełniają. Z punktu widzenia moralnego religia jest częścią sprawiedliwości, zaś z punktu widzenia religijnego etyka znajduje się na drodze do celu. Jednak etyka nie jest religią, a religia nie jest etyką. Etyka bowiem bazuje na wiedzy zdobytej w sposób racjonalny i stąd w etyce Bóg pojawia się tylko w sposób mglisty jako racja naszego istnienia, ale nie wiemy ani jaki Bóg, ani w jakim sensie jest On celem naszego życia. I od tej strony religia stanowi nadprzyrodzone uzupełnienie, pozostające wszakże w sferze wiary. Z kolei sama religia
zawiera coś więcej niż tylko etykę. Jest w niej bowiem miejsce na cnoty wyższe od moralnych, łączące nas bezpośrednio z Bogiem jak wiara, nadzieja, miłość. Jest miejsce na szereg aktów zewnętrznych, związanych z kultem. Jest również cała strona dogmatyczna. Ani cnoty teologiczne, ani kult, ani dogmaty nie są częścią moralności wąsko pojętej. Ogólnie mówiąc, religia katolicka zawiera elementy uniwersalne na poziomie moralnym, a dla niej specyficzne na poziomie objawionym i utrwalonym przez tradycję. Moralność z kolei otwarta jest na religię, ale bez sprecyzowania, jaka to ma być religia. Natomiast wykluczenie religii z moralności jest zabiegiem czysto teoretycznym, a dokładniej mówiąc apriorycznym, gdyż nie liczy się z faktem przygodności ludzkiego bytu.

Można by teraz zapytać, co praktycznie wynika z przedstawionych tu uściśleń? Jeżeli religia i etyka miałyby pozostać jako opozycyjne względem siebie przedmioty nauczania, to z jednej strony etyka stanie się programowo etyką ateistyczną, z drugiej zaś – religia zostanie pozbawiona istotnej części etycznej, a tym samym zostanie zredukowana do jakiejś formy fideizmu, a więc zostanie potraktowana w całości jako rzecz wiary. To zaś będzie miało fatalne konsekwencje i dla etyki, i dla religii. Dla etyki – ponieważ zostanie pozbawiona normalnej etyki ogólnoludzkiej, dla religii – ponieważ katolicyzm, będąc przez długi czas głównym spadkobiercą zachodniego chrześcijaństwa, ulegnie „niechcący” protestantyzacji. W miejsce katolicyzmu będziemy mieli niezliczoną ilość sekt, których otwartość, indywidualizm i zmienność doprowadzą w końcu do nowej panreligii w stylu New Age. Dla Polski utrata etyki ogólnoludzkiej i religii katolickiej wiąże się ściśle z utratą tożsamości narodowej, ponieważ to był zaczyn, z którego powstał nasz naród. Jeśli puścimy sprawy własnemu biegowi, to skutki będą nieobliczalne.

Piotr Jaroszyński („U źródeł tożsamości kultury europejskiej”, red. T. Rakowski, Lublin 1994, s. 110-112) Źródło: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Przeszłości nie da się już zmienić, teraźniejszość właśnie się dokonuje, ale przyszłość jest niepewna. Różnie może się zdarzyć, wydarzenia mogą...

Wiele osób ciągle nie zdaje sobie sprawy, jak bardzo obraz telewizyjny może zatruwać naszą świadomość. To prawda, że gdy patrzymy na flakon z...

Liberalizm, podobnie jak nominalizm, nie jest kierunkiem filozoficznym na wzór platonizmu, arystotelizmu czy tomizmu, jest to raczej pewien...

W rocznicę niepodległości Rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów skłaniać może do wielu refleksji. Zależy, kto się zastanawia i z kim zamierza...

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego nie próżnuje, przedstawiając do zaopiniowania projekt reformy nauki pt. "Założenia do nowelizacji ustawy -...

Polskie wychowanie Podróżując po Polsce i świecie, mamy okazję poznawać nie tylko obce państwa i narody, miasta i dziewicze obszary, ale również polskie rodziny.

Pojęcie ubóstwa najczęściej łączymy z trudną sytuacją ekonomiczną, w jakiej może znaleźć się konkretny człowiek, konkretna rodzina lub jakiś naród....

Centrum Sztuki Współczesnej – Zamek Ujazdowski znów szokuje. Na debatę zaprasza skandalistę, który podarł Biblię. Kiedy minister kultury odwoła...

Jednym z największych i najtragiczniejszych malarzy jest Vincent van Gogh. Urodził się w 1853 roku w niewielkiej wiosce holenderskiej w Brabancji,...

W Polsce jako wyborcy mamy pewien żal do Polonii, że zbyt słabo włącza się w wybory, że frekwencja wyborcza jest wyjątkowo niska, spada poniżej...

Od pewnego czasu Ojczyzna nasza przeżywa istny najazd Hunów podobny do tego, jaki miał miejsce w średniowiecznej Europie. Tym razem jednak...

Miasto to nie tylko domy, to również ulice i place. W stosunku do liczby mieszkańców dzisiejsze miasta są zbyt ciasne. Ludzie mijają się w tłoku i w...

Święty Zygmunt Feliński Postać Prymasa Polski świętego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego jest ciągle zbyt mało znana. A przecież błyszczał nie tylko swoją postawą religijną...

Dziś wydaje się nam oczywiste, że każdy człowiek niezależnie od stanu posiadania, wieku, płci czy stanowiska jest osobą. Dziecko i dorosły, kobieta...

Jak ocalić Afrykę Afryka to jedno słowo i jeden kontynent, ale poza tym oznacza niezwykłe bogactwo i niezwykłą różnorodność, której nie da się sprowadzić do czegoś...

Szukając naszej polskiej tożsamości natrafiamy na rodziny, w których polskość była zarazem przedmiotem refleksji wymagającym intelektualnego...

Kiedy do kształcenia i wychowania podchodzi się z troską, aby z młodzieży wyrosło pokolenie rozumne i mężne, a nie - jak pisał Zygmunt Krasiński w...

Słyszymy nieraz pouczenia, żeby nie wtrącać się do polityki, że od polityki są fachowcy, natomiast zwyczajni ludzie niech uczciwie pracują i niech...

Tytuł najnowszej książki ks. prof. Czesława S. Bartnika jest bardzo mocny: „Wojna z Kościołem”. Ktoś zapyta, jaka wojna? Przecież na ulicy nie widać...

W wielu, a może nawet w większości polskich domów czy mieszkań spotkać można najstarsze z udomowionych zwierząt - psa. Czasem jest to mały piesek,...

Techniki przekazywania informacji w prasie, radiu i telewizji są dziś tak udoskonalone, że odbiorcom pozostawiają...

W jednej z powieści Józefa Conrada, której akcja toczy się we Francji w kilka lat po zakończeniu rewolucji, padają następujące słowa: "...za mało...

Rozmowy, które uczą Rozmowy niedokończone należą od wielu lat do stałej ramówki Radia Maryja i Telewizji Trwam. Gdy w innych mediach dominują programy rozrywkowe, i to...

Znaczenie katolicyzmu w polityce jest niezwykle doniosłe. Katolicyzm bowiem odsłania jakieś dalsze perspektywy życia społeczeństwa, wykraczając poza...

Półanalfabetyzm W całym świecie zachodnim dzieci objęte są obowiązkowym kształceniem, czyli muszą chodzić przynajmniej do szkoły podstawowej, a najczęściej również...

U podstaw kultury zachodniej leży odkryta przez greckiego mędrca, Parmenidesa, tzw. zasada tożsamości. Głosi ona prawdę najbardziej podstawową, ale...

Obława trwa? Słowo „obława” pochodzi z języka myśliwskiego. Dotyczy takiego typu polowania, w którym znaczna liczba strzelców i naganiaczy otacza szerokim kołem...

Twarz, sylwetka, mundur, szabla, lanca i koń – ułan polski, którego rozpoznamy na każdym obrazie lub zdjęciu. Mina marsowa, sylwetka wyprostowana,...

Wsłuchajmy się w Słowo Dzieło ks. prof. Czesława Bartnika "Żyć w Słowie" zachęca nas do otwarcia się na Boga poprzez Słowo. "Żyć w Słowie", tzn. w Chrystusie, który do nas...

Prof. Jaroszyński: Moralność chrześcijańska nakazuje udzielenie pomocy osobom, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej. Jednak ta pomoc powinna być uzależniona...